Страницы

вторник, 14 декабря 2021 г.

Վանի թագավորություն

 Վանի թագավորության հիմնադրման մասին վարկածներից մեկի համաձայն՝ այն առաջացելէ մթա. XIII–XI դարերում՝ Վանա լճից հարավ հիշատակվող Ուր(ու)ատրի ցեղային միությանհիմքի վրաՄեկ այլ տեսակետ այն կապում է Արարատյան դաշտի հետելնելովթագավորության Արարատ-Ուրարտու անվանումիցՆերկայումս ընդունված է այնտեսակետըըստ որի՝ թագավորության սկզբնատարածքը Վանա լճի ավազանն էորի հետ էլկապվում է թագավորության հիմնական ինքնանվանումը` «Բիայնիլի» (այդ պատճառով էլգիտության մեջ պետությունը հայտնի է նաև «Վանի թագավորություն» անվամբ):

Առաջին վկայված արքան Արամե Ուրարտացին էորի անունն ասորեստանյանաղբյուրներում 3 անգամ հիշատակվում է մթա. 859–843 թթ-ի ընթացքումԸստ այլտեսակետի՝ Վանի թագավորության հիմնադիր-արքան Սարդուրի I-ն է՝ Լութիպրիի որդինորնէլ մթա. 830-ական թվականներին կառուցել է Տուշպա (ՏոսպմայրաքաղաքըՏուշպայիհիմնադրման արձանագրություններում նա իրեն անվանել է «Նաիրի երկրի արքա» ևներկայացել «մեծ արքահզոր արքատիեզերքի արքաարքաների արքա» տիտղոսներով։

Սարդուրի I-ի օրոք Վանի թագավորությունը տարածվել է ոչ միայն Վանա լճի ավազանումայլև Հայկական Տավրոսից հարավ՝ Տիգրիսի վերին հովտումՄթամոտ 825–810 թթ-ինՍարդուրի I-ին հաջորդել է որդինԻշպուինինՆա իրականացրել է մի շարք բարեփոխումներորոնք շարունակել է նրա որդի Մենուան (մթամոտ 810–786 թթ.): Կարևոր էին գրային(տեղական սեպագրի ստեղծումըև կրոնական տերության միասնական դիցարանիստեղծումը բարեփոխումներըորոնք արձանագրվել են «Խալդյան դարպասի» («Մհերիդուռ») վրաՌազմական բարեփոխման շնորհիվ դաշնային աշխարհազորը փոխարինվել էմշտական կանոնավոր բանակովՄենուայի օրոք  Վանի թագավորությունը հասել էաննախադեպ հզորությանԵրկիրը տնտեսապես հզորացնելու համար նա ծավալել էշինարարական աշխատանքներստեղծել է ոռոգման ցանցհատկապես նշանավոր է ցայսօրգործող 72 կմ երկարությամբ Մենուայի ջրանցքը:

Մենուայի  բանակը մտել է Արարատյան դաշտապա արշավել հյուսիսդեպիԴիաուխի-Դայաենի (Տայքերկիրհարավարևմտյան ուղղությամբ հասել է մինչև Կումենու ևԱսորեստանԱրևմուտքում Մենուայի բանակն առաջին անգամ դուրս է եկել ԱրևմտյանԵփրատի բնագիծսպառնալով անդրեփրատյան պետություններին:

Մենուայի հաջորդի՝ Արգիշտի I-ի գահակալության տարիներին (մթա. 786–764 թթ.) Վանիթագավորությունը հասել է հզորության գագաթնակետինՏերությունը ձգվել է Ուրմիայիավազանի հարավից մինչև ՋավախքՍևանա լճի ավազանից և Կուր գետից մինչևանդրեփրատյան աջափնյա շրջաններՄասիուս և Կորդվաց լեռներից մինչև Ճորոխիավազան:
Արգիշտի I-ի գործը շարունակել է որդինՍարդուրի II-ը (մթա.  764–735 թթ.): Նրա օրոքտերության կառավարման համակարգում նկատվում է կարևոր անցում.  կախյալթագավորությունները վերածել է պետության վարչական միավորներիդրանովհամադաշնային կառավարման համակարգից անցել գերկենտրոնացված պետության:

Սարդուրի II-ի օրոք տերությունն ունեցել է առավելագույն տարածքըհյուսիսում հասել է Սևծովհյուսիս-արևելքումԿուր գետարևելքումԿասպից ծովարևմուտքումՓոքր Ասիայիկենտրոնական շրջանհարավումԲաբելոնովՊարսից ծոցև ԴամասկոսիթագավորությունովՄիջերկրական ծով:
Այս շրջանումերբ սահմանները ձգվում էին 4 ծովերի միջև, «Սարդուրյան տարեգրության» համաձայնբանակի ընդհանուր թիվը շուրջ 350 հզէր՝ ներառյալ նաև նվաճված ու հարկատուերկրների զորքերը:
Սակայն մթա. 743–735 թթ-ի արշավանքների հետևանքով Թիգլաթպալասար III-ըվերականգնել է Ասորեստանի նախկին դիրքերըկրկին դառնալով Վանի տերությանախոյանը:  
Սարդուրի II-ի որդի Ռուսա I-ը (մթա. 735 – մոտ 710 թթ.) կատարել է պետական համակարգիև բանակի բարեփոխումներՌուսա I-ն արշավանքներ է ձեռնարկել դեպի Սևանա լճի ումերձուրմյան ավազաններ և Արդինի-ՄուսասիրՎերջինս պատճառ է դարձել  Ասորեստանիհետ նոր բախմանԱսորեստանի Սարգոն II արքան (մթա. 721–705 թթ.) մթա. 714 թ-ինարշավել է Վանի թագավորությունԱռանձնապես մեծ հաջողություններ չունենալով՝վերադարձին մտել է Արդինի-Մուսասիր և կողոպտել Խալդիի գլխավոր տաճարըԿարճժամանակ անց Ռուսա I-ին հաջողվել է վերանվաճել Արդինի-Մուսասիրը

Ռուսա I-ին հաջորդել է որդինԱրգիշտի II-ը (մթամոտ 710–680-ական թթ., ըստասորեստանյան աղբյուրների՝  մթա. 708 թ-ին): Բիայնիլի-Ուրարտու-Արարատի վերջինհզոր թագավորը Ռուսա II-ն է (մթամոտ 680–650-ական թթ.): Նա շարունակել է Սարդուրի II-ի սկսած կառավարման համակարգի բարեփոխումըհամադաշնությունների համակարգիցանցումը գերկենտրոնացված պետական կառավարման ձևին։ Զարկ է տվելքաղաքաշինությանը:

Հաջորդ տասնամյակներում Վանի թագավորության ռազմական գործողությունների մասինտեղեկություններ չկան։ Ռուսա II-ին հաջորդել են ևս մի քանի թագավորներորոնց օրոքպետությունը թուլացել է։ Վերջին հստակ թվագրվող արքան Սարդուրի III-ն էորնասորեստանյան արձանագրություններում հիշատակվում է մթա. 643 թ-ին։ 
Համեմատաբար լուսաբանված է Ռուսա III-ի (Էրիմենայի որդուիշխանության շրջանըորիցմեզ հասած արձանագրությունները հայտնաբերվել են Վանա լճի արևելյան շրջաններում ևԱրարատյան դաշտումորոնք վկայում են Ռուսա III-ի օրոք պետության սահմաններինեղացման մասին:Պետության անկմանը նպաստել են նաև հյուսիսից ասպատակողսկյութական ցեղերը։ Վանի թագավորության անկման ժամանակն ստույգ հայտնի չէՀիմքերկան կարծելուոր Վանի արքայատոհմից իշխանության անցումը հաջորդ արքայատոհմինկատարվել է  պալատական հեղաշրջման միջոցով՝ նախքան  մթա. 609 թ.: 

Комментариев нет:

Отправить комментарий