Страницы

вторник, 14 декабря 2021 г.

Արտաշիսյանների արքայատոհմ

 Արտաշիսյան արքայատոհմը գահակալել է մթա. 189 – մթ. 1 թթ-ինՆրանց օրոք Մեծ Հայքիթագավորությունը հասել է իր հզորության գագաթնակետինԱրքայատոհմը կոչվել էհարստության հիմնադիր արքա Արտաշես Ա-ի (մթա. 189 թ. – մոտ160 թ.) անունով:

Հռոմեական հանրապետությունը վարում էր ծավալապաշտական քաղաքականություն ևցանկանում էր ծավալվել դեպի արևելքսակայն դրան խանգարում էր Սելևկյան տերությանգոյությունը։ Մթա 190 թվականին Մագնեսիա քաղաքի մոտ Հռոմի և Սելևկյան տերությանմիջև տեղի է ունենում վճռական ճակատամարտորտեղ Հռոմը ջախջախիչ հաղթանակ էտոնում և թուլացնում Սելևկյան տերությանը։ Օգտվելով հարմար առիթից՝ Արտաշեսը ՄեծՀայքումիսկ Զարեհը Ծոփքում վերականգնում են հայոց պետականությունըիսկ Հռոմըանմիջապես ճանաչում է այնքանի որ իր շահերից էր բխում Սելևկյան տերության թուլացումըև մասնատումը։ Ի վերջո՝ մթա 188 թվականին Հռոմի և Սելևկյան տերության միջև կնքվում էԱպամեայի հաշտության պայմանագիրը։ Մթա 185 թվականին Արարատյան դաշտում՝Երասխ և Մեծամոր գետերի ջրկիցումկառուցվում է Արտաշատ մայրաքաղաքըորի տեղըընտրել է կարթագենցի նշանավոր զորավար Հաննիբալը։ Արտաշեսը Արտաշատումկառուցում է նաև հայոց երկրի հովանավոր աստվածուհու Անահիտի տաճարը։

Արտաշեսից հետո՝ շուրջ 65 տարի պատմիչները մեզ փոխանցում են շատ կցկտուրտեղեկություններորոնք միայն մակերեսորեն են անդրադառնում Արտավազդ Ա-ի և ՏիգրանԱ-ի կառավարման շրջանին։
Պատմիչները ենթադրում ենոր Արտավազդը և Տիգրանը եղբայրներ էին։ Մթա 120-115 թվականներին պատերազմ է տեղի ունենում հայերի և պարթևների միջևորը ավարտվում էհայկական կողմի պարտությամբ։ Պարթևները պատանդ են պահանջումև քանի որԱրտավազդը ժառանգ չուներ նա պատանդ է հանձնում իր եղբոր՝ Տիգրան Ա-ի որդուն՝Տիգրան Արտաշեսյանին
Արտավազդ Ա-ի մահից հետո արքա է դառնում Տիգրան Ա-նորի ժամանակ զարգանում էտնտեսությունը և շինարարությունը։ Նա մահանում է մթա 95 թվականինև նույն թվականինէլ Տիգրան Բ Մեծը վերադառնում է Արտաշեսյանների թագավորություն և բազմում հայոցգահին։

Տիգրան Մեծը իր գահակալությունը սկսեց 45 տարեկան հասակումՄթա 95 թվականինՏիգրան Բ Մեծը թագադրվում է Աղձնիք նահանգում։ Տիգրան Մեծը իր պապի նման նույնպեսցանկանում էր իր թագավորության սահմաններում ներառել ամբողջ հայկականտարածքները։ Այդ տարածքների մեծ մասը Արտաշես Ա-ն արդեն միավորել էրԱրտաշեսյանների թագավորությանըսակայն դեռևս նրա սահմաններից դուրս էին գտնվումԾոփքըԿոմմագենեն և Փոքր Հայքը։

Տիգրան Մեծն իր թագավորության օրոք գրավում է շատ տարածքներ և այդպիսովՀայաստանը վերածելով հզոր պետությունՍակայն Հռոմը դժգոհություն է հայտնում և սկսվումէ պատերազմորի առաջին փուլում հայերը հաղթում ենբայց երկրորդ փուլում այլևսչդիմադրելով՝ պարտվում ենԱյսպիսով մթա 66թ.-ին Արտաշատում կնքվում է միպայմանագիրըստ որի՝

  • Մեծ Հայքը պետք է վճարեր 6000 տաղանդ ռազմատուգանք
  • Մեծ Հայքը պետք է հրաժարվեր իր բոլոր արտաքին նվաճումներից ի օգուտ Հռոմիբացի Հյուսիսային Միջագետքից և պահպաներ միայն բուն հայկական սահմանները
  • Հայոց արքաները պետք է նշանակվեին Հռոմի համաձայնությամբ
  • Տիգրան Կրտսերը դառնալու էր Ծոփքի արքա
  • Տիգրան Մեծի մահից հետո Տիգրան Կրտսերը պետք է ժառանգեր հոր գահը
  • Հռոմը հռչակվում էր «Հաստանի դաշնակից և բարեկամ»

Այսպիսով՝ Տիգրան Մեծը հնարավորություն է ստանում զբաղվել շինարարականաշխատանքներով և խաղաղ թագավորել մինչև իր մահը՝ մթա 55 թվականը:

Տիգրան Բ Մեծին հաջորդել է որդին՝ Արտավազդ Բ-ն
Արտաշիսյան հարստության վերջին հզոր ներկայացուցիչը Արտաշես Բ-ն էր՝ Արտավազդ Բ-իթագաժառանգ որդինՆագլխավորելով Հռոմի դեմ պայքարը և վերականգնելով դաշինքըՊարթևաց թագավոր Հրահատ IV Արշակունու հետմինչև մթա. 31 թոչ միայն ազատագրել էՄեծ Հայքը հռոմեական զավթիչներիցայլև ջախջախել է նրանց հետ գործակցողԱտրպատականի թագավոր Մար Արտավազդին ու նրա տերությունը միացրել ՀայոցթագավորությանըՀռոմի կայսր Օգոստոս Օկտավիանոսը վճռել է տապալել Արտաշես Բ-ինև մթա. 20 թ-ին հռոմեացիները կազմակերպել են Հայոց թագավորի սպանությունըՀաջորդԱրտաշիսյանները եղել են հիմնականում Հռոմի դրածոներԱրտաշես Բ-ին հաջորդել է նրակրտսեր եղբայրը՝ կայսեր պալատում դաստիարակված Տիգրան Գ-ն

Արտաշատում նրա հանդիսավոր թագադրումը Հռոմում համարել են որպես մեծ նվաճում ևնշել շուքովՀատվել են ոսկե և արծաթե դրամներ՝ «Հայաստանը նվաճված» լատիներենմակագրությամբիսկ նշանավոր բանաստեղծներ ՕվիդիոսըՀորացիոսըՎերգիլիոսը գրել եններբողներՀայաստանը թուլացնելու նպատակով Հռոմը նրանից անջատել էԱտրպատականը և այնտեղ էլ գահ բարձրացրել իր դրածոյին՝ Մար Արտավազդի որդիԱրիոբարզանինՍակայն Տիգրան Գ-ն չի դարձել Հռոմի հլու կամակատարըմթա. 10 թ-ինհրաժարվել է հռոմեական կողմնորոշումից և վարել անկախ քաղաքականությունՏիգրան Գ-իքաղաքականությունը շարունակել է նրա որդին ու հաջորդը՝ Տիգրան Դ-նԱնհանգստացածՕգոստոս կայսրը գահընկեց է արել Տիգրան Դ-ին և թագավոր հռչակել նրա հորեղբորը՝Արտավազդ Գ-ինՎերջինսորը շուրջ քառորդ դար ապրել էր Հռոմումկառավարել էհռոմեական օրենքներովթալանել պետական գանձարանըՀայերն ապստամբել և տապալելեն Արտավազդինիսկ նրան պաշտպանող հռոմեական լեգեոններին արտաքսելՀայաստանիցԿրկին գահ է բարձրացել Տիգրան Դ-նայս անգամ քրոջ՝ Էրատոյի հետ: 1 թ-ինՏիգրան Դ-ն զոհվել է Հայաստան ներխուժած կովկասյան հրոսակ ցեղերի դեմ պայքարումիսկ Էրատոն հրաժարվել է գահիցԱյդպես վերացել է Արտաշիսյան հարստությունըորիննպաստել է նաև արքայատոհմի արական ճյուղի ընդհատումը:

Մշակույթ

Կան հիմնավոր կասկածներոր Արտաշեսյանների թագավորությունում գոյություն է ունեցելհայատառ մեհենագրությունորըսակայնօգտագործվել է միայն մեհենագրություններիժամանակիսկ պետական գրագրության մեջ հիմնականում օգտագործվել է հունարեն ևարամերեն։ Արտաշես Ա-ի կողմից թողնված սահմանաքարերըորոնցից 10-ից ավելհայտնաբերվել են Սևանա լճի ավազանումՀարավային Սյունիքում և Սպիտակումգրված էեղել արամեատառ:

Արտաշեսյաների ժամանակ մեծ զարգացում ապրեց թատրոնը։ Արտավազդ Բ-ի ժամանակԱրտաշատում կառուցվում է հունական ոճի բացօթյա ամֆիթատրոնորտեղ կատարվում էինհունական թատերախաղեր և հայ հեղինակների գործերը։ Հայտնի էոր մթա 53 թվականինԱրտաշատի ամֆիթատրոնում բեմադրվել է Եվրիպիդեսի «Բաքոսուհիներ» ողբերգությունըորի մասին մեզ են հասել հետաքրքիր տեղեկություններ։ Հայ-պարթևական դաշինքը կնքելուցհետո հայոց Արտավազդ և պարթև Որոդես Բ արքանները միասին տոնում էին դաշնագրիկնքումը և ողբերգություն էին դիտում Արտաշատի ամֆիթատրոնումերբ ներս է մտնում հույնդերասան Յասոն Տրալացին և նրանց ոտքերի տակ գլորում պարտված և գլխատվածԿրասոսի գլուխը։

Հայոց դիցարանը ղեկավարվում էր գլխավոր եռյակի կողմից Արամազդը՝ աստվածներիհայրըերկնքի ու երկրի արարիչըլիությունբարություն և արիություն պարգևողըԱնահիտը՝արգասավորությանպտղաբերության մայր դիցուհինՎահագնը՝ պատերազմիքաջության ևհաղթանակի աստվածը։ Հեթանոսության շրջանում 3 գլխավոր աստվածություն ունենալըհետագայում հեշտացրեց սուրբ Երրորդության ընկալումը հայ ժողովրդի կողմից:
Հայ հին դիցարանը չի ունեցել չար աստվածներորը դրա առանձնահատկություններից է։ Չարդիցաբանական կերպարներ չեն եղել հոգիներից բարձր մակարդակի վրա։

Արտաշիսյանների արքայացանկը

Արտաշես Ա — մթա. 189 թ. – մոտ 160 թ.
Արտավազդ Ա — մթամոտ 160 թ.– մոտ 115 թ.
Տիրան (Տիգրան Ա) — մթամոտ 115 թ. – 95 թ.
Տիգրան Բ Մեծ — մթա. 95 – 55 թթ.
Արտավազդ Բ — մթա. 55 – 34 թթ.
Արտաշես Բ — մթա. 30 – 20 թթ.
Տիգրան Գ — մթա. 20 թ. – մոտ 8 թ.
Տիգրան Դ — մթամոտ 8 – 5 թթև մթա. 2 – 1 թթ.
Արտավազդ Գ — մթ.ա. 5 – 2 թթ.
Տիգրան Դ և Էրատո — մթա. 2 – մթ. 1 թթ.

Комментариев нет:

Отправить комментарий